Diaspora van de Poolse jeugd (1943-1947)
Het verhaal van Michal Lucek

Ten geleide

Mijn hele jeugd heb ik, ondergetekende, in de wijk Boxbergheide gewoond. Toen wij er in 1956 kwamen wonen was ik twee jaar oud. Mijn vader Lucian Marut en moeder Maria Kaminski, hebben de woning gedeeld met mijn grootouders langs moeders kant, Felix Kaminski en Severina Foltin en hun ongehuwde zoon Stefan Kaminski. Wij woonden in het huis Kolenstraat 29D en naast ons woonde Michal (Michel) Lucek met zijn echtgenote Antoinette Velle, in de Kolenstraat 29C. Buurman Michal Lucek, was net als mijn vader, een jonge ongehuwde Pool, die door oorlogsomstandigheden gedwongen was om op jeugdige leeftijd te werken voor de nazi’s. Na de oorlog was hij een van de vele DP’s (displaced persons) en kon hij niet meer naar zijn geboorteland terugkeren omwille van de Sowjetbezetting. Hij was verplicht om een belangrijke keuze te maken en immigreerde naar België, waar hij in de mijn van Winterslag terecht kwam. Wij interviewden hem op zaterdag 21 en 28 januari 2006. Helaas overleed hij een half jaar later, totaal onverwacht, thuis te Boxberg op 1 augustus 2006. Deze post-mortem publicatie van zijn levensverhaal is dan ook een laatste eerbetoon.  

Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog

Michal Lucek werd in 1924 in een klein dorpje in de Poolse provincie Lwow geboren. 
Deze provincie was in de Oostenrijks-Hongaarse periode (1772-1918) een deel van het voormalige koninkrijk Polen en wordt nog steeds geïdentificeerd als de landstreek Galicië. 
Op 1 september 1939 vielen Duitse legertroepen de republiek Polen langs de westzijde binnen. Galicië zou snel volgen en het strijdtoneel zou de aanleiding vormen tot de Tweede Wereldoorlog. 
Op 17 september 1939 werden de oostelijke provincies van Polen, Lwow en Wolhyn door rebellerende Oekraïners en Sowjetlegertroepen bezet. In de stad Lwow, door de Duitsers Lemberg genoemd, woonden in 1939 ongeveer 318.000 mensen. Een derde daarvan was joods, ongeveer 60 % was van Poolse origine. Op 30 juni 1941 nam de Duitse militaire overheid de stad Lwow over. Onmiddellijk begon de bezetter aan een pogrom in de stad, waardoor 4.000 joden werden gedood. 

Op 22 juni 1941 begon Nazi-Duitsland aan de invasie van de Sowjet-Unie. Daarbij beloofden zij aan de Oekraïners een onafhankelijke staat indien zij bereid waren om te collaboreren. Slogans zoals ‘Oekraïne voor de Oekraïners’ waren toen overal zichtbaar.
De Organisatie van Ukraïnse Nationalisten (OUN) riepen kort na de Duitse annexatie op 30 juni 1941 in de stad Lwow de onafhankelijke staat Oekraïne uit, die met Hitler zou samenwerken. De nazi’s hadden dit echter zo niet begrepen en de leider van de OUN werd gearresteerd en naar de concentratiekampen van Ravensbrück en Sachsenhausen gebracht.
Op 4 juli 1941 vermoordden Oekraïnse collaborateurs nog vijftig professoren en een honderdtal studenten in de stad Lwow. Vele Poolse jongemannen in dit bezette gebied werden door de Duisters opgepakt en gedeporteerd naar werkkampen in Duitsland. 
Na de oorlog bleef dit gebied Sowjetterritorium onder de naam van Oekraïnse Socialistische Sowjetrepubliek. De huidige provincie L’Viv (Львів) behoort sinds augustus 1991 tot de republiek Oekraïne. 

Interview met Michal Lucek

‘Ik ben op 9 september 1924 in de Poolse provincie Lwow geboren. Mijn moeder heette Wladyslawa Czeskowa en mijn vader heette Micholaj, net als ik. Ik had ook een zuster die Maria heette. Moeder was al vroeg gestorven en toen in september 1939 de oorlog met Duitsland uitbrak, woonden wij bij ons vader. Tegelijkertijd vielen ook de Russen mijn geboortestreek binnen. In de zomer van 1942, nadat Duitsland in Rusland was binnengevallen, werden er jonge mannen geronseld gezocht om te gaan werken in de Duitse fabrieken. 
Ik was 17 jaar toen Duitse soldaten mij in mijn geboortedorp Jakubowka op straat oppakten en onder dwang meevoerden naar een ‘oboze’ (kamp) in Lwow. Samen met een dozijn Poolse dorpsgenoten uit Jakubowka werd ik daar veertien dagen vastgezet totdat er een goederentrein gevuld was voor transport naar een werkkamp in Keulen. 
De reis verliep via Hongarije. 
Ik werd in Keulen tewerkgesteld in een fabriek waar machinaal afsluitingsdraad gemaakt werd. Gedurende de oorlog moest ik metalen onderdelen vervaardigen en bediende ik een boormachine. In de plaats kregen wij hiervoor enkel wat eten en drinken.
In het barakkenkamp, dat buiten Keulen gelegen was, waren ook Witrussen tewerkgesteld.  

Toen de Engelsen het kamp in maart 1945 kwamen bevrijden, organiseerden wij ons in een Poolse legerafdeling. Men had ons beloofd dat wij Polen zouden gaan bevrijden. Van de Amerikanen kreeg onze compagnie Amerikaanse legeruniformen en wij werden gedurende drie maanden opgeleid in Erlangen (ten noorden van Nürnberg). De tentenkampen werden in de winter verwarmd met kleine kolenkacheltjes, waarmee wij de winter moesten trotseren. Wij waren voorbestemd om bewakingsopdrachten uit te voeren en Duitse krijgsgevangenen te gaan bewaken in Fürth (ten westen van Nürnberg). Als CG’s (Camp Guards) waren wij bewapend met Amerikaanse geweren. 
Onze uniformen werden zwartgeverfd om het verschil te kunnen zien met de Amerikaanse soldaten. Wij zijn tot juni 1947 in Fürth gebleven, maar waren gekazerneerd in Bamberg.
Toen onze Poolse compagnie werd opgeheven, ontstonden er twee politieke kampen : deze van de communisten en die van de ‘Wolnych Polakow’ (Vrije Polen). 
Er kwamen allerlei aanlokkelijke voorstellen om Duitsland te verlaten. Mijn vrienden Jan Gajewski en Sylwek (Sylwester Bakuniak en ikzelf kozen voor de bestemming België. 
Wij tekenden daarvoor een arbeidscontract voor twee jaar. Ik wist helemaal niet waar ik terecht zou komen of welk werk wij zouden krijgen. Een ganse treinwagon met Polen vertrok op 19 juni 1947 naar België. Slechts een aantal kameraden waren in Bamberg achtergebleven. 

Op 22 juni 1947 kwamen wij in Luik aan en vervolgens werden wij in Winterslag afgezet. 
De vrijgezellen moesten in het station afstappen en werden naar logementen gevoerd in open vrachtwagens van de mijn. Ik logeerde in Hotel de Namur op de Noordlaan. De andere Poolse mannen, die getrouwd waren of een gezin hadden, werden in Zwartberg of Waterschei gelogeerd.

Ik mocht als ondergronds mijnwerker beginnen te werken in de nachtpost op 600 meter diepte in de kolenmijn van Winterslag. Sommige van mijn kameraden waren niet akkoord om het zware mijnwerk te blijven doen. Op een keer wilde ik zoals gewoonlijk te voet, met mijn bidon (drinkbus) in de hand naar het werk gaan. Een paar mannen, waarbij mijn vriend Janek Gajewski en een zekere Jurek, hielden mij onderweg tegen. Zij wilden dat ik niet meer zou gaan werken in de mijn en ze namen mij mijn bidon af. Zij wilden naar Canada of Australië emigreren omdat ze in Zwartberg in slechte omstandigheden werkten. Zij wilden mij overtuigen om met hen mee te gaan. Ik ben die nacht niet kunnen gaan werken. Janek en Jurek zijn op staande voet ontslagen wegens contractbreuk en hebben een week onder de blote hemel geslapen op het mijnterrein. Daarna werden zij in voorhechtenis in de gevangenis van Tongeren opgesloten om dan gedurende drie maanden geïnterneerd te worden in het Klein Kasteelke in Brussel. Later vernam ik dat Janek Gajewski in Nederland, in Hoensbroek terechtgekomen was, waar hij in de Emma-mijn werkte. Mijn vriend Sylvek is na vier jaar verblijf in Winterslag terug naar Polen getrokken. 

Ik heb in 1948 een logement gekregen bij de familie Poludniak in de Buitenlaan 23 op de Tweede Cité, totdat ik in 1951 trouwde met Astride Antoinette Velle. Wij hebben in 1957 een huis gekocht van ‘De Kleine Landeigendom –Landwaarts’ in de Kolenstraat 29C. 
Wij hebben twee dochters, Hilde en Maddy, die ieder voor nakomelingen hebben gezorgd.
Ik ben sinds 1971 op rustpensioen’.  

Fotoverantwoording

Michal Lucek was in het bezit van unieke persoonlijke foto’s, waarvan wij er enkele met zijn toestemming hierbij mochten afdrukken ter illustratie.

© Alex Marut
Genk, 17 maart 2007
Verschenen in Heidebloemke Genk : Diaspora van de Poolse jeugd (1943-1947),
 Het verhaal van Michal Lucek, jg. 66 nr. 4/2007, p. 145
Geredigeerd op 4.2.2023 voor GPVG